Mầm non ở Cao Bằng: xa nhất, thưa nhất, và khó nhất về con người

Trong loạt bài này, bài toán nhân sự đã xuất hiện ở hầu hết các tỉnh xa trung tâm. Ở Cao Bằng, nó không còn là một bài toán trong nhiều bài toán — nó gần như là bài toán duy nhất.

Xa, thưa, và chia cắt

Cao Bằng nằm ở góc đông bắc, cách Hà Nội xa nhất trong các tỉnh vùng này, với địa hình núi đá chia cắt mạnh. Dân cư thưa, phân bố rải trong các thung lũng, nhiều nơi cách trung tâm huyện hàng chục cây số đường đèo.

Với trẻ mầm non, khoảng cách đó là trở ngại quyết định — nhất là vào mùa đông rét đậm hay mùa mưa đường trơn. Hệ thống điểm trường đặt ngay trong xóm bản là lời giải chính, và sẽ còn như vậy lâu dài.

Phần khả thi cho một cơ sở tư nằm ở thành phố tỉnh lỵ và vài thị trấn, nơi dân cư tập trung và đi lại thuận. Quy mô nhỏ, nhưng thị trường khép kín hoàn toàn: không ai đưa con đi tỉnh khác học ở bậc mầm non.

Vì sao nhân sự là bài toán quyết định

Ở một tỉnh xa và dân số ít, nguồn giáo viên mầm non có chuyên môn hạn chế, và người có bằng cấp tốt thường có cơ hội ở nơi khác.

Một ngôi trường không giải được chuyện này sẽ rơi vào vòng luẩn quẩn quen thuộc: giáo viên đổi liên tục, trẻ phải làm quen lại, phụ huynh mất niềm tin, uy tín xuống dần.

Ba cách tiếp cận đã cho thấy hiệu quả ở những địa bàn tương tự:

• Ưu tiên người gốc địa phương. Họ gắn bó với quê, nói được tiếng bản địa, và hiểu gia đình học sinh. Đầu tư đào tạo cho họ bền hơn tuyển người từ xuôi lên.
• Có lộ trình phát triển rõ ràng. Giáo viên cần thấy mình sẽ đi tới đâu nếu ở lại — được đào tạo tiếp, được nâng bậc, được giao thêm trách nhiệm.
• Chương trình đào tạo nội bộ. Khi không tuyển được người có kinh nghiệm, phải tự đào tạo được người mới theo chuẩn của mình.

Đây chính là chỗ một hệ thống hơn hẳn một cơ sở đơn lẻ.

Nhiều tiếng mẹ đẻ

Cao Bằng là địa bàn cư trú của người Tày, Nùng, Mông, Dao và nhiều dân tộc khác. Ở nhiều vùng, tiếng mẹ đẻ là ngôn ngữ dùng hằng ngày trong gia đình.

Như đã nói ở Lạng Sơn, Sơn La hay Kon Tum: nuôi cả hai ngôn ngữ chứ không gạt bỏ một bên. Và đây cũng là lý do nữa để ưu tiên giáo viên gốc địa phương — họ mang sẵn thứ mà người ngoài phải học rất lâu.

Du lịch địa chất: một hướng mới

Cao Bằng có cảnh quan núi đá vôi đặc sắc và một thác nước biên giới nổi tiếng, cùng danh hiệu công viên địa chất toàn cầu. Du lịch đang mở ra như một nguồn sinh kế mới bên cạnh nông lâm nghiệp và thương mại biên giới.

Với gia đình làm du lịch cộng đồng, điều đó tạo động lực ngoại ngữ thực tế và một mức thu nhập khác. Nhưng cũng như ở Sa Pa, đây là nhóm còn nhỏ và tập trung ở vài điểm.

Điều đáng nói hơn với giáo dục: cảnh quan và văn hoá ở đây là chất liệu tuyệt vời cho hoạt động khám phá theo mùa — đá, nước, rừng, mùa vụ. Một ngôi trường biết dùng chúng có bản sắc mà trường ở đồng bằng không thể có.

Mùa đông vùng cao

Cao Bằng có mùa đông lạnh với những đợt rét đậm và sương muối ở vùng cao. Trong những quãng đó, hoạt động ngoài trời gần như dừng hẳn.

Một ngôi trường ở đây cần khu vận động trong nhà đủ rộng, hệ thống giữ ấm cho phòng ngủ trưa, và lịch sinh hoạt điều chỉnh theo mùa. Đây là những thứ mô hình bê từ đồng bằng lên thường thiếu.

Hỏi đáp nhanh

Nhà ở xóm xa, có nên cho con đi học mầm non không?
Nên, nếu điều kiện đi lại cho phép. Trẻ học rất nhiều từ việc chơi với bạn đồng lứa và từ một nếp sinh hoạt đều đặn. Hệ thống điểm trường đặt trong xóm bản chính là để giải bài toán khoảng cách.

Trẻ nói tiếng Tày, tiếng Mông ở nhà thì vào lớp có khó không?
Giai đoạn đầu cần thêm thời gian, nhưng về lâu dài không bất lợi nếu cả hai ngôn ngữ đều được nuôi dưỡng. Nên hỏi trường có giáo viên nói được tiếng bản địa không.

Làm sao biết trường có đội ngũ ổn định?
Hỏi thẳng năm ngoái có bao nhiêu giáo viên nghỉ giữa năm, cô phụ trách lớp đã ở trường bao lâu, và nhà trường đào tạo giáo viên mới thế nào.

Mùa đông rét đậm thì trẻ sinh hoạt ra sao?
Nên hỏi về khu vận động trong nhà, cách giữ ấm phòng ngủ trưa, và lịch sinh hoạt mùa đông khác mùa khác thế nào.

Ở tỉnh xa, ít lựa chọn thì làm sao?
Khi lựa chọn ít, việc tìm hiểu kỹ từng nơi càng quan trọng. Nên tới xem vào giờ sinh hoạt bình thường và hỏi thẳng những điều mình băn khoăn.

Mở một ngôi trường ở Cao Bằng

Đây là thị trường nhỏ và khép kín, nơi ngôi trường tốt nhất tỉnh gần như không có đối thủ — nhưng chỉ tới được đó nếu giải được bài toán con người. Lời giải bền nhất là đào tạo và giữ giáo viên gốc địa phương, và đó chính là phần một hệ thống mang lại. Global Star chuyển giao chương trình Global Nexus, khung vận hành và chương trình đào tạo đội ngũ tại chỗ. Xem chương trình nhượng quyền mầm non Global Star →