Mầm non ở Hà Giang: nơi cả nước khó nhất, và du lịch đang đổi mọi thứ

Nếu xếp các địa bàn trong loạt bài này theo mức độ khó, Hà Giang đứng đầu. Không phải vì thiếu quan tâm tới giáo dục, mà vì những điều kiện tự nhiên khắc nghiệt bậc nhất cả nước.

Cao nguyên đá: thiếu đất, thiếu nước

Vùng cao nguyên đá phía bắc tỉnh là một cảnh quan đặc biệt của thế giới — và cũng là nơi con người sống rất vất vả. Đá chiếm phần lớn bề mặt, đất canh tác hiếm tới mức người dân phải gom đất vào từng hốc đá để trồng ngô.

Nhưng thiếu nước mới là vấn đề lớn nhất. Địa hình đá vôi không giữ nước, nên vào mùa khô nhiều nơi phải đi rất xa để lấy nước, hoặc trông vào các hồ trữ nước mưa.

Với một ngôi trường — nơi mỗi ngày phải nấu ăn, rửa tay, vệ sinh cho hàng chục trẻ — nước là mục đầu tiên trong kế hoạch, trước cả mặt bằng. Đây là điều mà người từ đồng bằng lên thường không lường được.

Địa hình và khoảng cách

Các bản làng ở Hà Giang nằm rải trên sườn núi và trong các thung lũng hẹp, nhiều nơi chỉ tới được bằng đường đèo quanh co. Vào mùa mưa, sạt lở là rủi ro thật; vào mùa đông, sương muối và rét đậm khiến việc đi lại càng khó.

Với trẻ mầm non, đây là trở ngại quyết định. Hệ thống điểm trường đặt ngay trong bản, cùng các mô hình bán trú ở những nơi xa, là lời giải chính và sẽ còn như vậy lâu dài.

Phần khả thi cho cơ sở tư tập trung ở thành phố tỉnh lỵ và vài thị trấn — quy mô nhỏ, nhưng thị trường khép kín hoàn toàn.

Du lịch đang đổi đời sống

Trong khoảng một thập niên, Hà Giang từ một điểm đến xa xôi trở thành một trong những tuyến du lịch được yêu thích nhất, với khách trong nước và quốc tế đi cung đường cao nguyên đá.

Điều đó đã đổi sinh kế của nhiều gia đình: homestay, hướng dẫn, cho thuê xe, bán thổ cẩm, dịch vụ ăn uống. Ở nhiều bản, thu nhập từ du lịch giờ vượt xa trồng ngô.

Như ở Sa Pa, đi kèm là hai mặt. Mặt sáng: thu nhập tăng, và một động lực ngoại ngữ rất thực tế — nhiều người trẻ ở đây học tiếng Anh qua công việc. Mặt cần nhìn thẳng: dòng khách đông tạo áp lực lên trẻ nhỏ tham gia mưu sinh sớm, và giao thông trên đường đèo trở nên nguy hiểm hơn.

Cách nhìn xây dựng vẫn là: trẻ đi học đúng tuổi, đều đặn, trong một môi trường an toàn chính là biện pháp bảo vệ tốt nhất — và cũng là điều kiện để lứa trẻ này lớn lên làm chủ được ngành du lịch trên chính quê mình.

Nhiều tiếng mẹ đẻ

Hà Giang là địa bàn cư trú của người Mông, Dao, Tày, Lô Lô và nhiều dân tộc khác — một trong những tỉnh đa dạng nhất cả nước. Với phần lớn trẻ, tiếng Việt là ngôn ngữ thứ hai.

Cách làm đúng vẫn là nuôi cả hai, và ưu tiên phát triển giáo viên gốc địa phương — những người mang sẵn ngôn ngữ và hiểu gia đình học sinh. Đây cũng là lời giải bền nhất cho bài toán nhân sự ở một tỉnh xa như Hà Giang.

Bản sắc như một chất liệu

Hà Giang có một kho văn hoá phong phú: thổ cẩm với hoa văn đặc trưng, khèn Mông, chợ phiên, lễ hội theo mùa, và một cảnh quan mà cả thế giới biết tới.

Với giáo dục mầm non, đó là chất liệu cho phần âm nhạc, mỹ thuật và kể chuyện. Và với chính cộng đồng, việc thấy văn hoá mình hiện diện trong lớp học là một tín hiệu tôn trọng mạnh — nhất là ở nơi mà văn hoá đang trở thành nguồn sinh kế.

Hỏi đáp nhanh

Nhà ở bản xa, có nên cho con đi học mầm non không?
Nên, nếu điều kiện đi lại cho phép. Trẻ học rất nhiều từ việc chơi với bạn đồng lứa và từ một nếp sinh hoạt đều đặn. Điểm trường đặt trong bản chính là để giải bài toán khoảng cách.

Mùa khô thiếu nước, trường xử lý thế nào?
Nên hỏi thẳng: nguồn nước cho bếp ăn và vệ sinh là gì, có hệ thống trữ không, và phương án khi khô hạn kéo dài. Ở Hà Giang đây là câu hỏi quan trọng nhất về cơ sở vật chất.

Trẻ nói tiếng Mông, tiếng Dao ở nhà thì vào lớp có khó không?
Giai đoạn đầu cần thêm thời gian, và nhẹ hơn nhiều nếu trường có giáo viên nói được tiếng bản địa. Về lâu dài không bất lợi nếu cả hai ngôn ngữ đều được nuôi dưỡng.

Gia đình làm du lịch bận quanh năm thì gửi con thế nào?
Nên trao đổi với nhà trường về lịch làm việc thực tế ngay từ đầu năm, và đăng ký sẵn người đón dự phòng. Giữ trẻ đi học đều đặn quan trọng hơn nhiều so với người ta thường nghĩ.

Mùa đông rét đậm và sương muối thì trẻ sinh hoạt ra sao?
Nên hỏi nhà trường về khu vận động trong nhà, cách giữ ấm phòng ngủ trưa, và lịch sinh hoạt mùa đông.

Mở một ngôi trường ở Hà Giang

Đây là địa bàn khó nhất trong loạt bài này, và cũng là nơi một ngôi trường tốt tạo ra khác biệt lớn nhất cho từng đứa trẻ. Hai thứ phải giải từ đầu là nước và nhân sự — và cả hai đều là chuyện của tiêu chuẩn và hệ thống đào tạo. Global Star chuyển giao bộ tiêu chuẩn campus, chương trình Global Nexus và chương trình đào tạo đội ngũ tại chỗ. Xem chương trình nhượng quyền mầm non Global Star →