Mầm non ở Sóc Trăng: ba nền văn hoá cùng ngồi trong một lớp

Ở phần lớn Việt Nam, câu chuyện song ngữ trong trường mầm non nói về tiếng Anh. Ở Sóc Trăng, trước khi bàn tới ngoại ngữ, đã có sẵn một thực tế đa ngôn ngữ trong chính lớp học: trẻ Kinh, trẻ Khmer và trẻ Hoa cùng ngồi với nhau, và không phải em nào cũng dùng tiếng Việt ở nhà.

Ba cộng đồng sống đan xen

Sóc Trăng là một trong những địa phương có cộng đồng Khmer đông đảo nhất cả nước, bên cạnh cộng đồng người Hoa có lịch sử lâu đời và cộng đồng người Kinh. Ba nhóm sống đan xen qua nhiều thế hệ, chứ không tách thành khu riêng biệt.

Điều đó thể hiện rõ trong đời sống: các ngôi chùa Khmer là trung tâm sinh hoạt cộng đồng, các lễ hội của từng nhóm được cả vùng biết tới, và ẩm thực địa phương là sự pha trộn của cả ba.

Với một lớp mầm non, điều này có nghĩa là sự đa dạng không phải chuyện thỉnh thoảng gặp — nó là mặc định.

Khi tiếng Việt là ngôn ngữ thứ hai

Nhiều trẻ Khmer ở Sóc Trăng nói tiếng mẹ đẻ trong gia đình và tiếp xúc tiếng Việt chủ yếu khi đi học. Với các em, những tháng đầu ở lớp là một giai đoạn thực sự khó: nghe hướng dẫn mà chưa hiểu, muốn nói mà chưa có từ.

Cách làm sai là coi tiếng mẹ đẻ là trở ngại cần loại bỏ càng nhanh càng tốt. Kết quả thường là trẻ vừa chưa vững tiếng Việt vừa dần mất tiếng của gia đình mình.

Cách làm đúng là nuôi cả hai. Trẻ có nền tiếng mẹ đẻ vững thường tiếp thu ngôn ngữ thứ hai tốt hơn về lâu dài. Trong thực hành, điều đó nghĩa là: giáo viên biết vài câu tiếng bản địa để trẻ mới đỡ bỡ ngỡ, kiên nhẫn hơn trong giai đoạn đầu, và hiểu rằng một đứa trẻ chưa nói được không có nghĩa là chưa hiểu được.

Sự đa dạng như một chương trình học

Nhìn từ góc giáo dục sớm, ba nền văn hoá cùng một chỗ là chất liệu quý. Trẻ mầm non học về sự khác biệt không qua bài giảng mà qua trải nghiệm: bạn mình gọi món ăn đó bằng tên khác, nhà bạn mình có ngày lễ khác, bà bạn mình hát bài ru khác.

Một ngôi trường ở Sóc Trăng đưa những thứ đó vào chương trình một cách có chủ đích — truyện kể của cả ba cộng đồng, bài hát, món ăn, hình ảnh lễ hội — sẽ dạy được điều mà trường ở nơi đồng nhất về văn hoá phải cố gắng rất nhiều mới chạm tới.

Và với phụ huynh, việc thấy văn hoá của gia đình mình hiện diện trong lớp học của con là một tín hiệu tôn trọng rất mạnh.

Kinh tế và nhịp sống

Sóc Trăng sống bằng nông nghiệp và thuỷ sản: lúa, tôm, hành tím, cùng với thương mại và dịch vụ ở đô thị. Đây là nền kinh tế có mùa vụ, thu nhập không đều theo tháng.

Cũng như các tỉnh miền Tây khác, gia đình nhiều thế hệ còn mạnh, nên áp lực về chỗ gửi trẻ nhẹ hơn vùng công nghiệp. Điều đó có nghĩa là một ngôi trường ở đây phải chứng minh giá trị chứ không chỉ giải quyết nhu cầu — đối thủ thật sự vẫn là phương án ở nhà với ông bà.

Sông nước và an toàn

Như mọi địa phương đồng bằng sông Cửu Long, an toàn đường nước là mối lo thường trực của phụ huynh. Tường rào, cổng, khoảng cách tới kênh rạch gần nhất và quy trình xác nhận người đón nên được nói rõ và cho xem tận nơi, thay vì tránh nhắc tới.

Hỏi đáp nhanh

Con nói tiếng Khmer ở nhà, đi học có khó hoà nhập không?
Giai đoạn đầu cần thêm thời gian và sự kiên nhẫn từ cả nhà trường lẫn gia đình. Nên hỏi trường hỗ trợ trẻ mới thế nào trong những tuần đầu, và có giáo viên nào nói được tiếng bản địa không.

Có nên chỉ nói tiếng Việt với con ở nhà để con học nhanh hơn?
Không nên. Tiếng mẹ đẻ là nền tảng cảm xúc và là cầu nối với gia đình, ông bà. Trẻ giữ được tiếng mẹ đẻ vững thường học ngôn ngữ thứ hai tốt hơn về lâu dài.

Trường có nên dạy về lễ hội của các dân tộc không?
Với trẻ mầm non, việc thấy văn hoá của gia đình mình xuất hiện trong lớp học giúp trẻ tự tin và giúp các bạn khác hiểu nhau. Đây là điều nên hỏi khi tìm hiểu trường.

Có ông bà trông thì có cần cho con đi mầm non không?
Trẻ học rất nhiều từ việc chơi với bạn đồng lứa — chia sẻ, chờ tới lượt, giải quyết bất đồng. Ở Sóc Trăng còn thêm một giá trị nữa: trẻ được làm quen với bạn từ các cộng đồng khác ngay từ nhỏ.

Chọn trường ở vùng sông nước nên kiểm tra gì trước?
Đi một vòng xem tường rào, cổng và khoảng cách tới mặt nước gần nhất, rồi hỏi quy trình xác nhận người đón trẻ. Hai thứ này nên xem tận mắt.

Mở một ngôi trường ở Sóc Trăng

Sóc Trăng có sẵn một môi trường đa văn hoá mà nhiều nơi phải dàn dựng mới có. Cái thiếu là phương pháp để biến nó thành chương trình, và một hệ thống đủ chặt để giữ chuẩn chuyên môn. Global Star chuyển giao chương trình Global Nexus — trong đó phần ngôn ngữ và kể chuyện đặt tiếng mẹ đẻ cùng văn hoá bản địa làm nền — cùng toàn bộ khung vận hành. Xem chương trình nhượng quyền mầm non Global Star →