Con bắt đầu nói dối: hiểu đúng thì cách xử lý nhẹ hơn nhiều

Một buổi chiều, con khẳng định chắc nịch là không hề lấy cái kẹo, trong khi vỏ kẹo còn nằm ngay cạnh. Khoảnh khắc ấy làm nhiều ba mẹ hoảng: con mình bắt đầu nói dối rồi.

Điều đáng biết trước tiên: đây là chuyện xảy ra với gần như mọi đứa trẻ, và nó không phải dấu hiệu của tính cách xấu.

Nói dối là một thành tựu về mặt tư duy

Nghe lạ, nhưng đúng. Để nói dối được, một đứa trẻ phải làm được ba việc cùng lúc: biết điều gì thật sự đã xảy ra, hiểu rằng người khác không biết điều mình biết, và dựng ra một phiên bản khác rồi giữ cho nó nhất quán.

Việc ở giữa là bước phát triển lớn. Trẻ rất nhỏ chưa hiểu rằng đầu người khác chứa những thông tin khác với đầu mình — đó là lý do bé hai tuổi trốn tìm bằng cách tự che mắt mình lại.

Khi trẻ bắt đầu nói dối, thường vào khoảng ba tới bốn tuổi, đó là dấu hiệu con vừa hiểu ra rằng người khác có một góc nhìn riêng. Cái đó cũng chính là nền của sự đồng cảm sau này.

Nói vậy không có nghĩa là để mặc. Nhưng nó đổi tâm thế: đây là việc cần dạy, không phải hành vi cần trừng phạt.

Bốn kiểu, bốn cách xử lý

Kiểu một: tưởng tượng. Con kể ở lớp có con khủng long, hoặc kể chuyện chưa từng xảy ra một cách say sưa. Đây không phải nói dối mà là trò chơi tưởng tượng, rất lành mạnh ở tuổi này. Cứ chơi cùng: "Ồ, thế con khủng long ấy ăn gì?" Không cần đính chính.

Kiểu hai: tránh hậu quả. Đây là kiểu phổ biến nhất — làm đổ, làm vỡ, đánh bạn, rồi chối. Động cơ đơn giản là sợ. Và đây là chỗ phản ứng của người lớn quyết định mọi thứ về sau.

Kiểu ba: muốn được khen. Con kể mình chạy nhanh nhất lớp, được cô khen nhiều nhất. Đây là nhu cầu được công nhận, không phải gian dối. Cách đáp tốt là ghi nhận cái thật đằng sau: "Con thích chạy lắm nhỉ."

Kiểu bốn: nói điều người lớn muốn nghe. Con bảo đã rửa tay rồi, đã cất đồ rồi, trong khi chưa. Thường vì con thấy đó là câu trả lời làm ba mẹ hài lòng và kết thúc cuộc hỏi.

Bẫy lớn nhất: hỏi câu mình đã biết câu trả lời

Đây là điều em muốn nhấn nhất trong bài.

Khi ta nhìn thấy rõ con vừa làm đổ cốc nước, mà vẫn hỏi "Ai làm đổ đấy?" — ta đang đặt con vào một cái bẫy. Con biết nhận là sẽ bị mắng, nên con thử chối. Và thế là ta có hai việc phải xử lý thay vì một.

Cách tốt hơn là bỏ hẳn câu hỏi và nói thẳng điều mình thấy, kèm việc cần làm: "Nước đổ rồi. Con lấy khăn lau cùng mẹ nhé."

Không có câu hỏi thì không có cơ hội để nói dối, và cả hai đi thẳng tới phần giải quyết. Làm như vậy vài chục lần, con học được rằng chuyện xảy ra thì cùng sửa, chứ không phải chuyện xảy ra thì có người bị mắng.

Khi con đã nói dối rồi

Ba bước, theo thứ tự:

Giữ bình tĩnh và đừng phóng đại. Tránh những câu gán nhãn như "con là đứa hay nói dối". Trẻ ở tuổi này tin vào cái nhãn người lớn dán cho mình, và sống theo nó.

Nói rõ mình biết, không tra hỏi. "Mẹ biết chuyện gì đã xảy ra. Mẹ không thích khi con nói khác đi." Ngắn, rõ, một lần.

Tập trung vào việc sửa. Con làm bạn đau thì tới xem bạn thế nào. Con làm vỡ thì cùng dọn. Hậu quả tự nhiên dạy nhiều hơn hình phạt không liên quan.

Và một việc quan trọng không kém: khi con nói thật về điều khó nói, hãy ghi nhận ngay. "Cảm ơn con đã nói thật với mẹ. Mẹ biết nói ra khó lắm." Đứa trẻ thấy nói thật thì an toàn sẽ chọn nói thật nhiều hơn.

Người lớn cũng đang dạy bằng chính mình

Trẻ để ý nhiều hơn ta tưởng. Khi ta bảo con nói với người gọi điện rằng mẹ không có nhà, hay hứa "mai mẹ dẫn đi chơi" rồi quên, con đều ghi nhận.

Không cần hoàn hảo. Nhưng khi lỡ hứa mà không làm được, việc nói ra — "Mẹ hứa rồi mà mẹ không làm được, mẹ xin lỗi" — dạy về sự trung thực hiệu quả hơn bất kỳ bài giảng nào.

Khi nào thì nên chú ý hơn

Nói dối lẻ tẻ ở tuổi mầm non là bình thường. Đáng quan tâm hơn khi nó trở nên thường xuyên và có tổ chức, khi con nói dối để đổ lỗi cho bạn khác, hoặc khi nó đi kèm những thay đổi khác về hành vi và giấc ngủ.

Trong những trường hợp đó, điều hữu ích là trao đổi với cô giáo xem ở lớp con thế nào — đôi khi nói dối là cách một đứa trẻ đối phó với chuyện gì đó mà mình chưa biết.

Hỏi đáp nhanh

Mấy tuổi trẻ bắt đầu nói dối?
Thường vào khoảng ba tới bốn tuổi, khi trẻ hiểu ra rằng người khác không biết những gì mình biết. Đó là một bước phát triển tư duy, không phải dấu hiệu tính cách xấu.

Có nên phạt khi con nói dối không?
Phạt nặng thường khiến trẻ nói dối khéo hơn chứ không ít đi. Hiệu quả hơn là nói rõ mình đã biết, rồi cùng con sửa hậu quả.

Con kể chuyện tưởng tượng có phải nói dối không?
Không. Đó là trò chơi tưởng tượng, rất lành mạnh ở tuổi này, và không cần đính chính.

Làm sao để con dám nói thật?
Ghi nhận rõ ràng mỗi khi con nói thật về điều khó nói, và tránh hỏi những câu mà mình đã biết câu trả lời.

Khi nào cần trao đổi với cô giáo?
Khi nói dối trở nên thường xuyên, khi con đổ lỗi cho bạn, hoặc khi đi kèm thay đổi khác về hành vi và giấc ngủ.