Mắt của con: những dấu hiệu nhìn kém mà trẻ mầm non không biết kể

Có một điều làm vấn đề về mắt ở tuổi mầm non khó phát hiện hơn hẳn các vấn đề sức khoẻ khác: đứa trẻ không biết là mình nhìn kém.

Con chưa từng nhìn rõ nên không có gì để so sánh. Với con, thế giới vốn là như vậy. Vì thế con không kêu, không phàn nàn, và người lớn thường chỉ phát hiện ra khi con đã đi học và gặp khó khăn rõ rệt.

Vì sao phát hiện sớm lại quan trọng đến vậy

Thị lực không có sẵn từ lúc sinh ra — nó phát triển trong những năm đầu đời, và nó phát triển bằng chính việc được nhìn.

Điều này có một hệ quả quan trọng: nếu một bên mắt nhìn kém hơn hẳn trong giai đoạn này, não sẽ dần ưu tiên bên mắt tốt và bỏ qua tín hiệu từ bên kém. Bên mắt bị bỏ qua đó có thể yếu đi dù bản thân nó không có tổn thương.

Đây là lý do những năm mầm non là giai đoạn can thiệp hiệu quả nhất — và cũng là lý do việc bỏ lỡ giai đoạn này khó bù lại về sau.

Điều cần nhấn: khi cả hai mắt cùng kém, trẻ có thể vẫn xoay xở bình thường trong sinh hoạt. Còn khi một bên kém hơn bên kia, trẻ gần như chắc chắn không biểu hiện gì cả — vì mắt tốt đã bù. Đó chính là trường hợp nguy hiểm nhất và khó thấy nhất.

Những dấu hiệu quan sát được ở nhà

Không cần thiết bị gì, chỉ cần để ý:

Con ngồi rất gần khi xem sách hoặc màn hình, và bị nhắc lùi ra thì một lúc lại xích vào.

Con nheo mắt khi nhìn vật ở xa, hoặc nghiêng đầu sang một bên khi nhìn chăm chú.

Con hay dụi mắt ngoài lúc buồn ngủ, hoặc kêu mỏi mắt, nhức đầu sau khi vẽ hoặc chơi lâu.

Con che một bên mắt khi nhìn, hoặc có một bên mắt lệch — nhìn về hướng khác so với bên còn lại, dù chỉ thỉnh thoảng.

Con vụng về hơn bạn cùng tuổi — hay va vào đồ đạc, khó bắt bóng, khó đi trên bậc, hay làm đổ khi rót nước. Phần này liên quan tới cảm nhận chiều sâu và rất dễ bị quy nhầm thành "con hậu đậu".

Con tránh những hoạt động nhìn gần — không thích tô màu, xếp hình, lắp ghép nhỏ, trong khi vẫn thích chạy nhảy. Đây là dấu hiệu tinh tế và hay bị hiểu thành "con không thích mấy trò đó".

Con chảy nước mắt nhiều, mắt hay đỏ, hoặc nhạy với ánh sáng hơn bình thường.

Những dấu hiệu ở lớp

Giáo viên thường nhận ra một số điều mà ở nhà khó thấy, vì cô có hai mươi đứa trẻ cùng tuổi để đối chiếu.

Đáng hỏi cô: con có hay nheo mắt khi nhìn lên bảng không, con có chép hoặc tô theo mẫu được không, con có hay va vào bạn và đồ đạc không, và con có tránh những hoạt động cần nhìn gần không.

Đây là những câu cụ thể mà giáo viên trả lời được ngay, và chúng có giá trị hơn nhiều so với câu hỏi chung về mắt.

Khám mắt: đừng đợi tới khi có dấu hiệu

Đây là điểm em muốn nhấn.

Vì trẻ không biết kể và vì trường hợp một mắt kém gần như không có biểu hiện, nên cách duy nhất để yên tâm là khám định kỳ ngay cả khi không thấy gì bất thường.

Nên hỏi bác sĩ của con về lịch khám mắt phù hợp theo độ tuổi. Nhiều trẻ được kiểm tra sơ bộ trong các lần khám sức khoẻ, nhưng một lần khám chuyên khoa mắt thì kỹ hơn.

Trẻ chưa biết chữ vẫn khám được — có những bảng dùng hình vẽ, và có những cách kiểm tra không cần trẻ trả lời. Không cần đợi tới khi con biết đọc.

Nếu trong gia đình có người bị tật khúc xạ nặng, lác hoặc các vấn đề mắt từ nhỏ, nên nói với bác sĩ — yếu tố gia đình có ý nghĩa ở đây.

Những việc giữ mắt cho con

Cho con ra ngoài trời nhiều. Thời gian ngoài trời được xem là yếu tố có lợi cho sự phát triển thị lực ở trẻ. Đây là thêm một lý do cho những gì bài về vận động thô đã nói.

Bảo đảm ánh sáng đủ khi con vẽ, xem sách. Ánh sáng nên chiếu từ phía đối diện với tay cầm bút để không đổ bóng lên chỗ đang làm.

Giữ khoảng cách và nghỉ mắt. Với những hoạt động nhìn gần kéo dài, nên xen kẽ những khoảng cho mắt nhìn ra xa.

Giới hạn thời gian màn hình theo khuyến nghị cho lứa tuổi — chuyên mục này đã có bài riêng.

Che chắn nắng. Mũ rộng vành khi ra ngoài lúc nắng gắt.

Nếu con phải đeo kính

Nhiều gia đình lo con nhỏ không chịu đeo hoặc bị bạn trêu. Vài điều thường giúp:

Cho con tự chọn gọng — được quyết định làm con gắn bó với chiếc kính hơn nhiều. Chọn loại vừa vặn và bền vì trẻ ở tuổi này chạy nhảy nhiều. Nói với giáo viên để cô nhắc và để ý giúp trong ngày. Và nói với con một cách bình thường, không như một sự thiệt thòi: kính giúp con nhìn rõ hơn, thế thôi.

Phần lớn trẻ sau vài ngày là quen, đặc biệt khi con nhận ra mình nhìn rõ hơn hẳn.

Hỏi đáp nhanh

Trẻ mầm non có tự biết mình nhìn kém không?
Không. Con chưa từng nhìn rõ nên không có gì để so sánh, vì thế gần như không bao giờ kêu.

Dấu hiệu nào ở nhà cho thấy con có thể nhìn kém?
Ngồi rất gần khi xem sách, nheo mắt, nghiêng đầu, hay dụi mắt, va vào đồ đạc nhiều, hoặc tránh các hoạt động cần nhìn gần.

Con vẫn sinh hoạt bình thường thì có cần khám mắt không?
Nên khám định kỳ ngay cả khi không thấy gì bất thường, vì trường hợp một bên mắt kém hơn thường không có biểu hiện nào.

Con chưa biết chữ thì khám mắt thế nào?
Có những bảng dùng hình vẽ và những cách kiểm tra không cần trẻ trả lời. Không cần đợi tới khi con biết đọc.

Làm gì để bảo vệ mắt cho con?
Cho con ra ngoài trời nhiều, bảo đảm ánh sáng đủ khi nhìn gần, xen kẽ những khoảng nhìn ra xa, và giữ giới hạn thời gian màn hình.