Học cụ Montessori thật và đồ chơi gắn mác Montessori: phân biệt thế nào

Bài trước trong chuyên mục này đã so Montessori, Reggio Emilia và STEAM bằng hình ảnh lớp học. Bài này đi vào một câu hỏi nhỏ hơn mà ba mẹ gặp thường xuyên hơn: nhìn vào một món đồ, làm sao biết nó là học cụ Montessori hay chỉ là đồ gỗ dán nhãn.

Vì sao cái nhãn không nói lên gì

Tên gọi Montessori không thuộc sở hữu của ai. Bất kỳ ai cũng được đặt tên đó cho sản phẩm hoặc cho ngôi trường của mình, và không có cơ quan nào cấp phép chung.

Hệ quả là trên thị trường, hai chữ ấy phần lớn chỉ báo hiệu một phong cách thẩm mỹ: đồ gỗ, màu gỗ tự nhiên, ít hoa văn, không pin không nhạc. Đẹp thì có đẹp, nhưng thẩm mỹ không phải là phương pháp.

Điều đáng nói là chiều ngược lại cũng đúng: một món đồ không hề mang nhãn nào vẫn có thể mang đầy đủ tinh thần của phương pháp.

Đặc điểm thứ nhất: món đồ tự nói cho trẻ biết đúng hay sai

Đây là điểm cốt lõi và cũng là điểm dễ kiểm tra nhất. Học cụ Montessori được thiết kế để tự báo lỗi, không cần người lớn chấm.

Ví dụ quen thuộc là bộ trụ gỗ có núm: mỗi trụ chỉ vừa đúng một lỗ. Nếu trẻ xếp sai, tới trụ cuối cùng sẽ thừa ra một cái không nhét vừa chỗ nào. Trẻ tự thấy, tự lấy ra làm lại — không ai phải nói "con làm sai rồi".

Bộ tháp hồng cũng vậy: xếp sai thứ tự thì tháp nghiêng và đổ. Bộ so màu thì có cặp, ghép sai sẽ thừa.

Ý nghĩa của thiết kế này không phải là sự khéo léo cơ khí. Nó là một quan điểm về việc học: đứa trẻ thử, tự phát hiện, tự sửa, và quan trọng nhất — được sai mà không bị ai đánh giá. Đó là nguồn của sự kiên trì.

Khi cầm một món đồ trên tay, câu hỏi để hỏi là: nếu trẻ làm sai, trẻ có tự biết không, hay phải chờ người lớn nói?

Đặc điểm thứ hai: mỗi món tập trung vào một điều duy nhất

Học cụ trong phương pháp này thường cô lập một thuộc tính. Bộ so màu chỉ khác nhau về màu, còn hình dạng và kích thước thì giống hệt. Bộ trụ chỉ khác nhau về đường kính. Bộ chuông chỉ khác nhau về cao độ.

Lý do: trẻ nhỏ đang học cách phân biệt, và nếu một món đồ khác nhau cùng lúc về màu, hình, kích cỡ và âm thanh thì trẻ không biết mình đang so cái gì.

Đối chiếu với phần lớn đồ chơi "giáo dục" bán sẵn: nhiều màu, nhiều hình, có chữ, có số, có nhạc — tất cả trong một món. Nó vui, nhưng nó dạy nhiều thứ cùng lúc tức là không dạy rõ thứ nào.

Đặc điểm thứ ba: món đồ có một mục đích, không phải mười

Học cụ được làm cho một việc và trẻ làm việc đó tới khi thành thạo. Sự lặp lại ấy là chủ ý, không phải sự nghèo nàn — trẻ nhỏ cần lặp để nắm chắc.

Đồ chơi đa năng thì ngược lại: chơi được mười kiểu, và trẻ thường chuyển từ kiểu này sang kiểu kia sau vài phút mà không đi sâu vào đâu.

Cả hai loại đều có chỗ trong tuổi thơ. Nhưng chỉ loại thứ nhất là học cụ theo đúng nghĩa của phương pháp này.

Nhìn một lớp học thì biết nhiều hơn nhìn một món đồ

Thật ra, cách chắc chắn nhất không phải là soi từng món mà là nhìn cách chúng được dùng. Bốn dấu hiệu:

Đồ có ở tầm với của trẻ không. Giá thấp, trẻ tự lấy tự cất. Nếu học cụ nằm trong tủ khoá và chỉ được lấy ra khi cô cho phép, thì dù đồ có xịn tới đâu, phương pháp cũng đã mất một nửa.

Mỗi món có chỗ cố định không. Trẻ lấy ở đâu trả về đó — đây là một phần của việc học trật tự.

Trẻ có thời gian dài liền mạch không. Phương pháp cần những khoảng làm việc không bị cắt vụn. Một lớp cứ hai mươi phút lại chuyển hoạt động thì không có điều kiện để trẻ đi sâu.

Cô làm gì khi trẻ loay hoay. Giơ tay làm hộ ngay, hay chờ và chỉ can thiệp khi trẻ thật sự bế tắc? Câu trả lời này quan trọng hơn mọi chứng chỉ treo trên tường.

Ở nhà thì sao

Không cần mua bộ học cụ đắt tiền để mang tinh thần ấy về nhà. Ba việc đơn giản có tác dụng hơn:

Để đồ chơi ở tầm với của con và có chỗ cố định. Bày ít món một lúc rồi luân phiên, thay vì đổ hết ra. Và khi con loay hoay, đợi thêm vài giây trước khi giúp.

Việc nhà thật cũng là "học cụ" rất tốt: rót nước từ bình nhỏ, xúc đậu từ bát này sang bát kia, lau bàn. Chúng có đủ cả ba đặc điểm trên — và trẻ thích chúng hơn ta tưởng.

Hỏi đáp nhanh

Có cần mua học cụ Montessori cho con ở nhà không?
Không bắt buộc. Cách bày đồ, số lượng món bày ra và thái độ của người lớn khi con loay hoay tạo khác biệt lớn hơn bản thân món đồ.

Trường ghi là Montessori thì có phải Montessori không?
Tên gọi không được bảo hộ nên không tự bảo đảm điều gì. Nên nhìn lớp học: đồ có ở tầm với trẻ không, trẻ có khoảng thời gian dài liền mạch không, và cô phản ứng thế nào khi trẻ gặp khó.

Đồ chơi có nhạc, có đèn thì có hại không?
Không hại, nhưng chúng làm thay phần lớn việc chơi. Nên có cả hai loại, và để loại đơn giản chiếm phần nhiều hơn.

Con cứ chơi mãi một món có sao không?
Đó thường là dấu hiệu tốt. Sự lặp lại là cách trẻ nhỏ nắm chắc một kỹ năng, và nó xây khả năng tập trung.

Montessori có hợp với mọi trẻ không?
Không phương pháp nào hợp với tất cả. Điều đáng quan tâm hơn là ngôi trường cụ thể có quan sát và điều chỉnh theo từng trẻ hay không.