Tiếng Việt của trẻ học song ngữ: phần dễ bị bỏ quên nhất

Trong chuyên mục này đã có bài về việc học hai thứ tiếng có làm con chậm nói không, và bài về việc trẻ lẫn lộn hai thứ tiếng. Bài này nói về chiều ít được nhắc: tiếng Việt.

Phản ứng đầu tiên của nhiều ba mẹ là "con đang sống ở Việt Nam, sao mà hụt tiếng Việt được". Với phần lớn gia đình thì đúng vậy thật. Nhưng có những trường hợp cụ thể mà nó xảy ra, và nhận ra sớm thì rất dễ xử lý.

Khi nào thì thật sự có rủi ro

Ngôn ngữ nào được dùng nhiều thì mạnh lên, ngôn ngữ nào ít dùng thì mỏng đi. Nghe hiển nhiên, nhưng hệ quả thì cụ thể hơn ta tưởng.

Rủi ro rõ nhất ở những gia đình mà tiếng Việt bị đẩy vào một góc nhỏ trong ngày: con học ở môi trường tiếng Anh gần như cả ngày; ở nhà, người chăm sóc chính nói tiếng khác hoặc ba mẹ chủ động nói tiếng Anh với con; và phần giải trí — phim, bài hát, trò chơi — cũng bằng tiếng Anh.

Cộng lại, tiếng Việt của con chỉ còn vài chục phút mỗi ngày, phần lớn là những câu chỉ dẫn ngắn: ăn đi, đi tắm, cất đồ chơi.

Đây là chỗ đáng chú ý: con vẫn nói tiếng Việt trôi chảy trong sinh hoạt — nên không ai thấy vấn đề. Cái mỏng nằm ở tầng sâu hơn.

Cái mỏng nằm ở đâu

Ngôn ngữ dùng để sinh hoạt và ngôn ngữ dùng để suy nghĩ là hai tầng khác nhau.

Tầng sinh hoạt gồm những câu quen thuộc lặp lại hằng ngày, và trẻ nắm rất nhanh. Tầng còn lại gồm vốn từ để kể một câu chuyện dài, để mô tả cảm xúc phức tạp, để giải thích vì sao, để hiểu một truyện cổ tích có nhiều tình tiết.

Tầng thứ hai được xây bằng việc nghe người lớn nói chuyện dài, nghe kể chuyện, nghe đọc sách. Nếu tiếng Việt của con chỉ sống ở tầng thứ nhất, thì con nói tiếng Việt lưu loát mà vốn từ lại hẹp.

Điều này thường chỉ lộ ra vào lớp 1, lớp 2 — khi con phải đọc hiểu và diễn đạt bằng tiếng Việt trong môi trường học tập.

Những dấu hiệu sớm

Bốn dấu hiệu đáng để ý, và đều quan sát được ở nhà:

Con chuyển sang tiếng Anh khi cần nói điều khó. Chuyện thường ngày thì tiếng Việt, nhưng khi muốn kể một việc phức tạp hoặc giải thích cảm xúc thì con tự động đổi. Đó là dấu hiệu tiếng Việt chưa đủ cho tầng đó.

Con kể chuyện bằng tiếng Việt rất ngắn và rời rạc, trong khi kể bằng tiếng Anh thì dài và mạch lạc hơn.

Con không hiểu những từ tiếng Việt quen thuộc với trẻ cùng tuổi — nhất là từ chỉ cảm xúc, từ trong truyện cổ tích, từ về họ hàng và nếp sinh hoạt gia đình.

Con gặp khó khi nói chuyện với ông bà. Đây là dấu hiệu dễ nhận nhất và cũng là mất mát cụ thể nhất.

Vì sao điều này quan trọng hơn vẻ ngoài của nó

Có ba lý do, và không lý do nào mang tính khẩu hiệu.

Tiếng mẹ đẻ là nền cho mọi ngôn ngữ sau. Trẻ có tiếng mẹ đẻ vững thường học ngoại ngữ tốt hơn, vì các khái niệm đã có sẵn và chỉ cần gắn nhãn mới. Nuôi tiếng Việt không cạnh tranh với tiếng Anh — nó hỗ trợ.

Đó là ngôn ngữ của gia đình. Quan hệ với ông bà, với họ hàng, với nơi mình lớn lên đi qua ngôn ngữ ấy. Một đứa trẻ không nói chuyện sâu được với bà là một mất mát không đo bằng điểm số.

Con sẽ học bằng tiếng Việt trong nhiều năm. Dù học trường nào, phần lớn trẻ ở Việt Nam sẽ đọc, viết và tư duy học thuật bằng tiếng Việt suốt chặng đường dài.

Bốn việc rất đơn giản

Đọc sách tiếng Việt mỗi tối. Đây là việc hiệu quả nhất, gấp nhiều lần mọi thứ khác. Sách xây đúng tầng vốn từ đang thiếu — từ ngữ phong phú hơn hẳn lời nói hằng ngày.

Nói chuyện dài với con bằng tiếng Việt. Không phải chỉ dẫn mà là trò chuyện: hôm nay con thấy gì, con nghĩ sao, vì sao con lại làm vậy. Đây là lúc con luyện tầng sâu.

Giữ liên hệ với ông bà. Gọi điện đều, về thăm, để con nghe một thế hệ khác nói tiếng Việt — kho từ vựng của ông bà rất khác kho từ vựng của ba mẹ.

Cân lại phần giải trí. Nếu toàn bộ phim và bài hát của con đều bằng tiếng Anh, hãy thêm truyện kể, bài hát và phim tiếng Việt vào.

Hỏi nhà trường một câu

Nếu con học chương trình có nhiều tiếng Anh, một câu hỏi rất đáng hỏi: "Mỗi ngày các con có bao nhiêu thời gian sinh hoạt bằng tiếng Việt, và ai phụ trách phần đó ạ?"

Câu trả lời cụ thể cho thấy nhà trường coi tiếng Việt là một phần chương trình. Câu trả lời kiểu "các con vẫn nói tiếng Việt với nhau mà" cho thấy nó đang được coi là thứ mặc định có sẵn — và đó chính là cách nó mỏng đi.

Hỏi đáp nhanh

Con sống ở Việt Nam thì có thể hụt tiếng Việt không?
Có, trong những gia đình mà tiếng Việt chỉ còn ở mức câu chỉ dẫn ngắn hằng ngày. Con vẫn nói trôi chảy nhưng vốn từ ở tầng sâu thì mỏng.

Dấu hiệu nào cho thấy tiếng Việt của con đang mỏng?
Con chuyển sang tiếng Anh khi cần nói điều khó, kể chuyện bằng tiếng Việt rời rạc hơn, hoặc gặp khó khi nói chuyện với ông bà.

Nuôi tiếng Việt có làm chậm tiếng Anh của con không?
Không. Tiếng mẹ đẻ vững thường giúp học ngoại ngữ tốt hơn, vì các khái niệm đã có sẵn và chỉ cần gắn nhãn mới.

Việc gì hiệu quả nhất để giữ tiếng Việt cho con?
Đọc sách tiếng Việt mỗi tối, và trò chuyện dài với con bằng tiếng Việt thay vì chỉ ra chỉ dẫn ngắn.

Nên hỏi trường song ngữ điều gì về tiếng Việt?
Hỏi mỗi ngày trẻ có bao nhiêu thời gian sinh hoạt bằng tiếng Việt và ai phụ trách phần đó.