Leo trèo, đu, nhảy: vì sao thứ người lớn hay cấm lại là thứ con cần nhất

Chuyên mục này đã có bài về vận động tinh — vì sao nặn đất và xé giấy quan trọng hơn tập viết sớm. Bài này nói về người anh em ít được coi trọng hơn của nó.

Vận động thô là những cử động lớn của cả cơ thể: chạy, nhảy, leo, đu, lăn, xoay. Ở tuổi mầm non, chúng không phải là "cho con chạy nhảy xả hơi" — chúng là một phần của việc học.

Hai hệ thống mà không ai nhìn thấy

Ngoài năm giác quan quen thuộc, cơ thể còn có hai hệ thống nữa, và cả hai đều được xây chủ yếu bằng vận động lớn.

Hệ thăng bằng nằm trong tai trong, cho ta biết đầu mình đang nghiêng hay thẳng, đang quay hay đứng yên. Nó được kích thích bằng những chuyển động đổi hướng và đổi độ cao — đu, xoay, lộn, trèo lên trèo xuống.

Cảm nhận cơ thể là khả năng biết tay chân mình đang ở đâu mà không cần nhìn. Nó được xây bằng những hoạt động có sức nặng — leo, kéo, đẩy, mang vác, treo người.

Hai hệ thống này hoạt động âm thầm, nên khi chúng chưa vững, người lớn thường không quy về đúng nguyên nhân.

Chỗ hậu quả lộ ra — và nó không phải nơi ta nghĩ

Đây là phần em muốn nhấn nhất.

Ngồi yên. Ngồi thẳng trên ghế trong mười lăm phút nghe như việc dễ, nhưng nó đòi cơ thân mình khoẻ và hệ thăng bằng làm việc liên tục. Trẻ chưa đủ nền thường ngọ nguậy, trườn xuống ghế, tì cả người lên bàn — không phải vì không tập trung, mà vì giữ tư thế đã ngốn hết sức của con.

Tập trung. Khi cơ thể phải dồn nỗ lực vào việc giữ thăng bằng, phần còn lại dành cho việc nghe và nghĩ sẽ ít đi.

Cầm bút. Điều này bất ngờ với nhiều người: muốn bàn tay điều khiển bút chính xác thì vai và thân mình phải vững đã. Một đứa trẻ có vai yếu thì viết mau mỏi, dù ngón tay khéo.

Va chạm với bạn. Trẻ chưa cảm nhận tốt cơ thể mình thường đụng vào bạn, ôm quá mạnh, va vào bàn ghế — và bị hiểu nhầm là nghịch hoặc hung.

Nói cách khác: nhiều thứ ta đòi hỏi ở trẻ trong lớp học lại phụ thuộc vào thời gian con được chạy nhảy ngoài sân.

Vì sao trẻ bây giờ thiếu phần này

Không phải do trẻ đổi, mà do môi trường đổi. Nhà ở đô thị chật hơn, sân chung ít đi, ba mẹ bận hơn nên con ở trong nhà nhiều hơn, và lo ngại an toàn khiến người lớn ngăn trước khi trẻ kịp thử.

Thêm một lý do ít được nói: người lớn thường đánh giá thấp nhu cầu vận động của trẻ. Một đứa trẻ bốn tuổi cần nhiều giờ vận động mỗi ngày, không phải nửa tiếng.

Cho con leo trèo mà vẫn an toàn

Đây là chỗ cần nói rõ, vì lời khuyên "cứ để con trèo" mà không kèm gì thì thiếu trách nhiệm.

Để con tự trèo lên, đừng bế con đặt lên. Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Trẻ tự trèo lên được tới đâu thì cũng đủ khả năng xử lý ở độ cao đó. Khi ta bế con đặt lên chỗ con chưa tự lên được, ta đưa con vào tình huống vượt khả năng của chính con.

Đứng gần mà đừng đỡ sẵn. Ở trong tầm với để can thiệp nếu cần, nhưng để con tự tìm cách. Việc con loay hoay tìm chỗ đặt chân chính là phần học.

Nhìn bề mặt tiếp đất. Cỏ, cát, thảm mềm thay vì bê tông. Đây là yếu tố quyết định mức độ nghiêm trọng khi có ngã.

Thay "cẩn thận" bằng câu cụ thể. "Cẩn thận" không cho trẻ thông tin gì ngoài sự lo lắng. "Chỗ kia trơn đấy" hoặc "con thử xem tay nắm chắc chưa" thì giúp con tự đánh giá — và đó mới là kỹ năng ở lại.

Làm gì khi không có sân

Nhà chật vẫn làm được, và không cần thiết bị đắt tiền:

Bò dưới gầm bàn, luồn qua đường hầm bằng chăn. Mang vác đồ nặng vừa sức — xách giỏ đồ, bê chồng sách. Đẩy đồ vật — đẩy ghế, đẩy giỏ quần áo. Đu người trên xà cửa an toàn hoặc treo trên tay ba mẹ. Lăn tròn trên thảm. Nhảy lò cò, nhảy qua vạch dán trên sàn.

Những hoạt động có sức nặng — kéo, đẩy, mang — đặc biệt hữu ích và cũng thường giúp trẻ bình tĩnh lại.

Hỏi nhà trường

Một câu đáng hỏi khi chọn trường hoặc trong năm học: "Mỗi ngày các con ra ngoài trời mấy lần và mỗi lần bao lâu ạ?"

Và câu thứ hai, cụ thể hơn: "Ngày mưa thì các con vận động ở đâu ạ?" Trường có phương án cho ngày mưa là trường thật sự coi vận động là một phần của chương trình.

Hỏi đáp nhanh

Trẻ mầm non cần vận động bao nhiêu mỗi ngày?
Nhiều hơn phần lớn người lớn nghĩ — tính bằng giờ chứ không phải bằng phút, và rải ra trong ngày thay vì dồn một lần.

Con hay ngọ nguậy không ngồi yên được, có phải thiếu tập trung không?
Không nhất thiết. Ngồi yên đòi cơ thân mình khoẻ và hệ thăng bằng vững. Nhiều trẻ ngọ nguậy vì đang dồn hết sức vào việc giữ tư thế.

Có nên cho con leo trèo cao không?
Nên, với nguyên tắc: để con tự trèo lên chứ đừng bế con đặt lên, đứng gần trong tầm với, và chú ý bề mặt tiếp đất.

Nhà chật không có sân thì làm sao?
Bò, luồn, đẩy, kéo, mang vác vừa sức, đu người, lăn trên thảm — những hoạt động có sức nặng đặc biệt hữu ích và không cần không gian rộng.

Vận động thô liên quan gì tới việc cầm bút?
Bàn tay chỉ điều khiển bút chính xác khi vai và thân mình đã vững. Vai yếu thì viết mau mỏi dù ngón tay khéo.