Con thua là khóc, hất đồ, không chơi nữa: dạy con chấp nhận thua thế nào

Chơi một ván cờ đơn giản với con. Con thua, và thế là khóc, hất quân cờ, tuyên bố không chơi nữa, hoặc đòi đổi luật giữa chừng.

Ba mẹ đứng trước hai lựa chọn đều không ổn: cứ chơi thật rồi chịu cảnh khóc lóc mỗi lần, hoặc nhường cho con thắng — mà rồi con cũng sớm nhận ra và chuyện thua vẫn nguyên đó.

Có một cách thứ ba, và nó bắt đầu bằng việc hiểu vì sao chuyện này xảy ra.

Vì sao trẻ ở tuổi này khó chịu được việc thua

Trẻ chưa tách được "mình thua ván này" khỏi "mình kém". Với người lớn, hai điều đó rõ ràng là khác nhau. Với một đứa trẻ bốn tuổi thì chúng là một. Thua nghĩa là mình không giỏi, và đó là cảm giác rất khó chịu đựng.

Khả năng điều tiết cảm xúc còn đang hình thành. Phần não phụ trách việc kìm một cảm xúc mạnh phát triển chậm và kéo dài nhiều năm. Khi thất vọng ập tới, con chưa có công cụ để xử lý — nên nó tràn ra thành khóc, hất đồ.

Trẻ đang ở giai đoạn muốn kiểm soát. Thua là một trải nghiệm mất kiểm soát hoàn toàn, và điều đó đặc biệt khó với lứa tuổi này.

Nói cách khác: đây là hành vi đúng độ tuổi, không phải dấu hiệu con hư hay con không biết điều.

Vì sao nhường con không giúp được

Nhường thì con vui ngay lúc đó, nhưng nó bỏ lỡ chính điều cần dạy.

Khả năng chịu được thất bại nhỏ là một kỹ năng, và kỹ năng thì cần luyện. Một đứa trẻ luôn thắng ở nhà sẽ gặp cú sốc lớn hơn khi ra ngoài — ở lớp, ở sân chơi, nơi không ai nhường.

Và ở tuổi này, trẻ thường nhận ra việc được nhường sớm hơn ta tưởng. Khi đó chiến thắng cũng mất giá trị, mà bài học thì không có.

Điều nên làm không phải là thắng bằng mọi giá cũng không phải nhường — mà là làm cho việc thua bớt đáng sợ đi.

Cách làm cho việc thua bớt đáng sợ

Gọi tên cảm xúc trước khi giảng giải. Đây là bước đầu tiên và quan trọng nhất. "Con đang bực vì thua đúng không. Mẹ hiểu, thua thì khó chịu thật." Đứa trẻ được gọi đúng tên cảm giác của mình thì bình tĩnh lại nhanh hơn nhiều so với đứa trẻ bị bảo "có gì đâu mà khóc".

Chờ con nguôi rồi mới nói chuyện. Giảng giải lúc con đang khóc thì không có gì lọt vào.

Người lớn làm mẫu cách thua. Đây là cách hiệu quả nhất và ít ai làm. Khi ba mẹ thua, hãy nói ra thành lời: "Ôi mình thua rồi. Tiếc thật. Ván sau mình thử cách khác xem sao."

Con học cách xử lý thất bại bằng cách nhìn người lớn xử lý, chứ không bằng lời khuyên.

Khen quá trình, không khen kết quả. "Con nghĩ nước đi đó hay đấy", "Con kiên nhẫn ghê, thử mãi mới được". Khi giá trị nằm ở việc chơi chứ không ở việc thắng, thì thua bớt nặng nề.

Chọn trò chơi có yếu tố may rủi. Đây là mẹo rất hữu ích. Trò chơi phụ thuộc vào xúc xắc thì thua không đồng nghĩa với kém — ai cũng có thể thua vì xúc xắc. Đó là bước đệm tốt trước khi chuyển sang trò đòi kỹ năng.

Chơi cả những trò hợp tác. Những trò mà cả nhà cùng về đích chứ không ai thắng ai. Trẻ vẫn học luật, học chờ tới lượt, mà không có ai thua.

Nói luật trước, và giữ luật

Trước khi bắt đầu, nói rõ: chơi thế nào, thắng thua ra sao, và ai cũng có lúc thua.

Khi con đòi đổi luật giữa chừng vì sắp thua, hãy giữ luật một cách nhẹ nhàng: "Luật mình thống nhất lúc đầu rồi. Ván sau mình đổi luật cũng được, nhưng ván này chơi hết đã."

Và nếu con bỏ giữa chừng, đừng ép con quay lại ngay. Dừng lại, để con bình tĩnh, rồi lần sau chơi ván ngắn hơn. Ván ngắn thì khoảng cách giữa các lần thua ngắn lại, và con có nhiều cơ hội luyện hơn.

Vì sao điều này quan trọng hơn một ván cờ

Khả năng chịu được thất bại nhỏ là nền của sự kiên trì — và kiên trì là thứ dự báo kết quả học tập tốt hơn hầu hết mọi yếu tố khác.

Một đứa trẻ không chịu nổi việc làm sai sẽ tránh những việc khó, chọn những gì chắc thắng, và vì thế học được ít hơn. Ngược lại, đứa trẻ hiểu rằng sai là một phần của việc thử sẽ dám thử nhiều hơn.

Chuyên mục Sẵn sàng vào lớp 1 đã nói về điều tiết cảm xúc như một điều kiện quan trọng — và những ván cờ ở nhà chính là nơi luyện nó.

Khi nào thì nên chú ý hơn

Khóc khi thua là bình thường ở tuổi mầm non và giảm dần theo năm tháng. Đáng trao đổi với giáo viên nếu: phản ứng dữ dội tới mức con đánh bạn hoặc tự làm đau mình; con hoàn toàn từ chối tham gia mọi trò có thắng thua; hoặc sau mỗi lần thua con buồn rất lâu chứ không nguôi sau ít phút.

Hỏi đáp nhanh

Có nên nhường cho con thắng không?
Không nên thường xuyên. Trẻ cần luyện khả năng chịu thua, và ở tuổi này con thường nhận ra việc được nhường sớm hơn ta tưởng.

Con khóc khi thua thì nên nói gì?
Gọi tên cảm xúc trước: "Con đang bực vì thua đúng không, mẹ hiểu." Chờ con nguôi rồi mới nói chuyện.

Trò chơi nào phù hợp để tập chấp nhận thua?
Trò có yếu tố may rủi như xúc xắc, vì thua không đồng nghĩa với kém. Và trò hợp tác, nơi cả nhà cùng về đích.

Con đòi đổi luật giữa chừng thì sao?
Giữ luật nhẹ nhàng cho hết ván, và đề nghị đổi luật ở ván sau. Việc giữ luật chính là phần con đang học.

Khi nào thì nên lo về phản ứng của con?
Khi con đánh bạn hoặc tự làm đau mình, khi con từ chối mọi trò có thắng thua, hoặc khi con buồn rất lâu sau mỗi lần thua.