Học hai thứ tiếng từ nhỏ có làm con chậm nói không — điều nghiên cứu thật sự cho thấy

Gần như gia đình nào cân nhắc trường song ngữ cũng gặp một lời khuyên can: “cho học hai thứ tiếng sớm là con chậm nói”. Lo lắng đó dễ hiểu, nhưng cần tách ra ba hiện tượng khác nhau.

Điều nghiên cứu cho thấy khá nhất quán

Trẻ lớn lên với hai ngôn ngữ đạt các mốc ngôn ngữ chính — bập bẹ, từ đơn đầu tiên, ghép hai từ — trong cùng khoảng thời gian với trẻ đơn ngữ. Việc tiếp xúc hai thứ tiếng không phải nguyên nhân gây chậm nói.

Điều thường được ghi nhận là vốn từ của riêng từng thứ tiếng có thể ít hơn trẻ đơn ngữ ở giai đoạn đầu, trong khi tổng vốn từ của cả hai thì tương đương. Điều này hợp lý: thời gian tiếp xúc bị chia đôi, nên trẻ biết “chó” bằng tiếng Việt và “cat” bằng tiếng Anh mà chưa biết cả hai từ ở cả hai thứ tiếng.

Hệ quả thực tế: khi đánh giá con, phải đếm gộp cả hai ngôn ngữ. Đo bằng một thứ tiếng rồi kết luận con chậm là cách làm sai và là nguồn của rất nhiều lo lắng không cần thiết.

Ba hiện tượng bình thường hay bị hiểu nhầm

Trộn ngôn ngữ trong một câu

“Mẹ ơi con muốn cái red kia”. Đây không phải lẫn lộn mà là dùng hết công cụ đang có. Người lớn song ngữ cũng làm vậy. Hiện tượng giảm dần khi mỗi ngôn ngữ đủ dày.

Giai đoạn im lặng

Trẻ mới vào môi trường ngôn ngữ mới có thể nghe suốt nhiều tuần mà không nói câu nào bằng thứ tiếng đó. Đây là giai đoạn tiếp nhận, không phải từ chối.

Ưu thế lệch giữa hai ngôn ngữ

Gần như trẻ song ngữ nào cũng mạnh hơn ở một thứ tiếng, và bên mạnh có thể đổi theo hoàn cảnh sống. Cân bằng tuyệt đối là chuyện hiếm và cũng không cần thiết.

Khi nào thì thật sự nên đi khám

Những mốc dưới đây áp dụng cho trẻ song ngữ y như trẻ đơn ngữ, và tính gộp cả hai thứ tiếng:

• 12 tháng: không bập bẹ, không dùng cử chỉ như chỉ tay, vẫy tay.
• 18 tháng: chưa có từ đơn nào.
• 24 tháng: chưa ghép được hai từ.
• Bất cứ tuổi nào: mất đi kỹ năng đã có, hoặc không phản ứng với âm thanh.

Nếu rơi vào các mốc này, việc cần làm là kiểm tra thính lực và gặp chuyên gia ngôn ngữ — không phải bỏ một trong hai thứ tiếng. Bỏ đi ngôn ngữ mà gia đình dùng tự nhiên nhất thường làm giảm chất lượng giao tiếp trong nhà, gây hại nhiều hơn.

Điều thật sự quyết định

Không phải số lượng ngôn ngữ, mà là lượng và chất của lời nói hướng tới trẻ: người lớn nói chuyện với con bao nhiêu, có ngồi cùng tầm mắt không, có chờ con đáp lại không, có đọc sách không.

Một đứa trẻ song ngữ trong gia đình trò chuyện nhiều sẽ đi trước một đứa trẻ đơn ngữ trong gia đình ít nói chuyện. Ngôn ngữ nào không quan trọng bằng việc có bao nhiêu cuộc trò chuyện thật.

Ba việc nên làm ở nhà

Giữ tiếng Việt thật giàu. Kể chuyện, đọc sách, hát, gọi tên mọi thứ khi làm bếp. Nền tiếng mẹ đẻ vững là bệ phóng cho ngôn ngữ thứ hai, không phải đối thủ của nó.

Nhất quán. Ai nói tiếng nào với con thì giữ ổn định. Trẻ dựa vào tính nhất quán để phân vùng hai hệ thống.

Đừng bắt con biểu diễn. “Nói tiếng Anh cho ông nghe đi con” biến ngôn ngữ thành bài kiểm tra. Ngôn ngữ phát triển tốt nhất khi nó là công cụ để làm việc gì đó con đang muốn làm.

Hỏi nhanh — đáp gọn